सूर्य (रवि)

परिचय आणि महत्त्व

सूर्य देव, ज्यांना नवग्रहांचा राजा मानले जाते, ते वैदिक ज्योतिष आणि हिंदू धर्मात सर्वोच्च स्थान धारण करतात. त्यांची प्रत्यक्ष देवता म्हणून पूजा केली जाते, आणि ते या संपूर्ण सृष्टीचा आत्मा आहेत. पंचदेव उपासनेत भगवान सूर्याचे एक विशेष स्थान आहे, ज्यामुळे जीव दररोज त्यांच्या दिव्य स्वरूपाचे दर्शन घेऊ शकतात. वेदांमध्ये त्यांना परमेश्वराचा डोळा म्हणून वर्णन केले आहे. यजुर्वेदात हे सत्य अशा प्रकारे सांगितले आहे:

चक्षो सूर्यो जायत

भास्कर, दिवाकर, नारायण आणि हिरण्यगर्भ यांसारख्या विविध प्रभावशाली नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या भगवान सूर्याची पूजा केल्याने अपार ऊर्जा, उत्तम आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त होते. छांदोग्य उपनिषद आणि ब्रह्मवैवर्त पुराण यांसारखे प्राचीन ग्रंथ मानवी जीवनावरील त्यांच्या सखोल प्रभावाचा महिमा गातात.

पौराणिक उत्पत्ती

सूर्य देवाचा जन्म आणि प्रकटीकरणाच्या संदर्भात पुराणांमध्ये एक अतिशय रंजक कथा आहे. प्राचीन काळी, देव आणि राक्षस यांच्यात एक भयंकर युद्ध झाले ज्यामध्ये राक्षसांनी देवांना स्वर्गातून हाकलून दिले. आपल्या मुलांच्या दुर्दशेने व्यथित होऊन, देवमाता अदितीने भगवान सूर्याची कृपा प्राप्त करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली. त्यांच्या अढळ भक्तीने प्रसन्न होऊन, भगवान सूर्याने त्यांना वरदान दिले की ते राक्षसांचा नाश करण्यासाठी त्यांच्या पुत्राच्या रूपात जन्म घेतील.

नंतर, माता अदिती आणि तिचे पती प्रजापती कश्यप यांच्यात काही कारणावरून वाद झाला. रागाच्या भरात महर्षी कश्यपांनी त्यांच्या गर्भातील बालकाला मृत म्हटले. त्याच क्षणी, माता अदितीच्या गर्भातून एक अत्यंत तेजस्वी दिव्य प्रकाश प्रकट झाला, जो सूर्य देवाच्या रूपात रूपांतरित झाला. प्रजापती कश्यप यांनी त्यांचे नाव विवस्वान ठेवले. युद्धात विवस्वानचे अपार तेज आणि पराक्रम सहन करू न शकल्याने राक्षस रणांगणातून पळून गेले आणि देवांचा विजय झाला.

परिवार आणि वंश

सूर्य देव हे महर्षी कश्यप आणि माता अदिती यांचे पुत्र आहेत. त्यांचे मोठे भाऊ देवराज इंद्र आहेत आणि त्यांचे दहा लहान भाऊ आहेत ज्यांना एकत्रितपणे आदित्य म्हटले जाते (ज्यामध्ये धाता, पूषा, अर्यमा, मित्र आणि वरुण यांचा समावेश आहे). भगवान सूर्याला दोन प्रमुख पत्नी आहेत, देवी संज्ञा आणि देवी छाया. त्यांच्या प्रमुख संततीमध्ये खालील नावांचा समावेश आहे:

• शनी देव: न्याय आणि कर्माची देवता.

• यमराज आणि यमुना: मृत्यूची देवता आणि पवित्र नदी देवी.

• अश्विनी कुमार: देवांचे दिव्य जुळे वैद्य.

• कर्ण आणि सुग्रीव: महाभारताचा महान योद्धा आणि रामायणाचा वानर राज.

• इतर: वैवस्वत मनु, रेवंत, ताप्ती, सावर्णि मनु आणि भद्रा.

स्वरूप आणि मूर्तीशास्त्र

पारंपारिक मूर्तीशास्त्रात भगवान सूर्याला एका भव्य चतुर्भुज रूपात दर्शवले आहे. त्यांचा रंग सोनेरी, पिवळा किंवा रक्तवर्णी आहे, जो जीवन शक्ती आणि शाश्वत अग्नीचे प्रतीक आहे. आपल्या तीन हातांमध्ये ते शंख, चक्र आणि पद्म (कमळ) धारण करतात, तर त्यांचा चौथा हात वरद मुद्रेत असतो. यासोबतच, ते सुदर्शन चक्र, त्रिशूळ आणि गदा यांसारख्या शक्तिशाली शस्त्रांशी देखील जोडलेले आहेत.

भगवान सूर्य आपले सारथी अरुण द्वारा संचालित एका भव्य रथावर स्वार होऊन आकाशात प्रवास करतात. हा दिव्य रथ सात तेजस्वी घोड्यांनी ओढला जातो, जे आठवड्याचे सात दिवस, प्रकाशाचे सात रंग आणि वैदिक छंदांचे प्रतिनिधित्व करतात. असे म्हटले जाते की हा रथ केवळ एका मुहूर्तात (दोन तास) चोवीस लाख आठशे योजन अंतर कापतो. ज्योतिषशास्त्रानुसार, सूर्य आत्मा आणि पित्याचे प्रतिनिधित्व करतात आणि सिंह राशीचे स्वामी आहेत.