સૂર્ય (રવિ)

પરિચય અને મહત્વ

સૂર્ય દેવ, જેમને નવગ્રહોના રાજા માનવામાં આવે છે, તે વૈદિક જ્યોતિષ અને હિંદુ ધર્મમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન ધરાવે છે. તેમને પ્રત્યક્ષ દેવતા તરીકે પૂજવામાં આવે છે, અને તે આ સંપૂર્ણ સૃષ્ટિના આત્મા છે. પંચદેવ ઉપાસનામાં ભગવાન સૂર્યનું વિશેષ સ્થાન છે, જેનાથી જીવો દરરોજ તેમના દિવ્ય સ્વરૂપના દર્શન કરી શકે છે. વેદોમાં તેમને પરમેશ્વરની આંખ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. યજુર્વેદમાં આ સત્ય આ રીતે કહેવામાં આવ્યું છે:

ચક્ષો સૂર્યો જાયત

ભાસ્કર, દિવાકર, નારાયણ અને હિરણ્યગર્ભ જેવા વિવિધ પ્રભાવશાળી નામોથી જાણીતા ભગવાન સૂર્યની પૂજા કરવાથી અપાર ઉર્જા, ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય, દીર્ઘાયુ અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. છાંદોગ્ય ઉપનિષદ અને બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ જેવા પ્રાચીન ગ્રંથો માનવ જીવન પર તેમના ઊંડા પ્રભાવનો મહિમા ગાય છે.

પૌરાણિક ઉત્પત્તિ

સૂર્ય દેવના જન્મ અને પ્રાગટ્ય સંબંધિત પુરાણોમાં એક અત્યંત રસપ્રદ કથા છે. પ્રાચીન કાળમાં, દેવતાઓ અને રાક્ષસો વચ્ચે એક ભયંકર યુદ્ધ થયું જેમાં રાક્ષસોએ દેવતાઓને સ્વર્ગમાંથી કાઢી મૂક્યા. પોતાના બાળકોની દુર્દશાથી વ્યથિત થઈને, દેવમાતા અદિતિએ ભગવાન સૂર્યની કૃપા પ્રાપ્ત કરવા માટે કઠોર તપસ્યા કરી. તેમની અતૂટ ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને, ભગવાન સૂર્યે તેમને વરદાન આપ્યું કે તેઓ રાક્ષસોનો નાશ કરવા માટે તેમના પુત્ર તરીકે જન્મ લેશે.

બાદમાં, માતા અદિતિ અને તેમના પતિ પ્રજાપતિ કશ્યપ વચ્ચે કોઈ બાબતે વિવાદ થયો. ક્રોધમાં આવીને, મહર્ષિ કશ્યપે તેમના ગર્ભમાં રહેલા શિશુને મૃત કહ્યો. તે જ ક્ષણે, માતા અદિતિના ગર્ભમાંથી એક અત્યંત તેજસ્વી દિવ્ય પ્રકાશ પુંજ પ્રગટ થયો, જે સૂર્ય દેવના રૂપમાં પરિવર્તિત થયો. પ્રજાપતિ કશ્યપે તેમનું નામ વિવસ્વાન રાખ્યું. યુદ્ધમાં વિવસ્વાનના અપાર તેજ અને પરાક્રમને સહન કરવામાં અસમર્થ રહીને રાક્ષસો રણભૂમિમાંથી ભાગી ગયા અને દેવતાઓનો વિજય થયો.

પરિવાર અને વંશ

સૂર્ય દેવ મહર્ષિ કશ્યપ અને માતા અદિતિના પુત્ર છે. તેમના મોટા ભાઈ દેવરાજ ઇન્દ્ર છે, અને તેમના દસ નાના ભાઈઓ છે જેમને સામૂહિક રીતે આદિત્ય કહેવામાં આવે છે (જેમાં ધાતા, પૂષા, અર્યમા, મિત્ર અને વરુણ સામેલ છે). ભગવાન સૂર્યની બે મુખ્ય પત્નીઓ છે, દેવી સંજ્ઞા અને દેવી છાયા. તેમના પ્રમુખ સંતાનોમાં સામેલ છે:

• શનિ દેવ: ન્યાય અને કર્મના દેવતા.

• યમરાજ અને યમુના: મૃત્યુના દેવતા અને પવિત્ર નદી દેવી.

• અશ્વિની કુમાર: દેવતાઓના દિવ્ય જોડિયા ચિકિત્સક.

• કર્ણ અને સુગ્રીવ: મહાભારતના મહાન યોદ્ધા અને રામાયણના વાનર રાજ.

• અન્ય: વૈવસ્વત મનુ, રેવંત, તાપ્તી, સાવર્ણિ મનુ અને ભદ્રા.

સ્વરૂપ અને મૂર્તિ વિજ્ઞાન

પારંપરિક મૂર્તિ વિજ્ઞાનમાં ભગવાન સૂર્યને એક ભવ્ય ચતુર્ભુજ રૂપમાં દર્શાવવામાં આવ્યા છે. તેમનો રંગ સોનેરી, પીળો અથવા રક્ત વર્ણનો છે, જે જીવન શક્તિ અને શાશ્વત અગ્નિનું પ્રતીક છે. પોતાના ત્રણ હાથોમાં તેઓ શંખ, ચક્ર અને પદ્મ (કમળ) ધારણ કરે છે, જ્યારે તેમનો ચોથો હાથ વરદ મુદ્રામાં રહે છે. આ સાથે જ, તેઓ સુદર્શન ચક્ર, ત્રિશૂળ અને ગદા જેવા શક્તિશાળી હથિયારો સાથે પણ જોડાયેલા છે.

ભગવાન સૂર્ય પોતાના સારથી અરુણ દ્વારા સંચાલિત એક ભવ્ય રથ પર સવાર થઈને આકાશમાં યાત્રા કરે છે. આ દિવ્ય રથને સાત તેજસ્વી ઘોડાઓ દ્વારા ખેંચવામાં આવે છે, જે અઠવાડિયાના સાત દિવસો, પ્રકાશના સાત રંગો અને વૈદિક છંદોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. એવું કહેવામાં આવે છે કે આ રથ માત્ર એક મુહૂર્ત (બે કલાક) માં ચોવીસ લાખ આઠસો યોજનનું અંતર કાપે છે. જ્યોતિષ શાસ્ત્ર અનુસાર, સૂર્ય આત્મા અને પિતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, અને સિંહ રાશિના સ્વામી છે.