મંગળ

ઉત્પત્તિ અને પૌરાણિક કથા

મંગળ, જેને અંગારક, કુજ અથવા ભૌમ પણ કહેવામાં આવે છે, નવગ્રહોમાં અગ્નિમય સેનાપતિ ગણાય છે, અને તેમની ઉત્પત્તિ વિશે પુરાણોમાં એકથી વધુ કથાઓ મળે છે. સ્કંદ પુરાણ અનુસાર, ઉજ્જૈન નજીક રાક્ષસ અંધકાસુર સાથે થયેલા ભીષણ યુદ્ધ દરમિયાન શિવના મસ્તકમાંથી પડેલા ત્રણ પસીનાના ટીપાંમાંથી તેમનો જન્મ થયો. બ્રહ્મવૈવર્ત અને દેવી ભાગવત પુરાણ તેમને ભૂદેવી અને વરાહ અવતારમાં વિષ્ણુ સાથે જોડે છે - તેથી કોઈપણ કથા અનુસાર, મંગળને સામાન્ય રીતે 'ભૌમ', એટલે કે 'પૃથ્વી-પુત્ર' કહેવામાં આવે છે.

ગમે તે કથા માનવામાં આવે, મંગળ સાહસી અને શિસ્તબદ્ધ દેવતા તરીકે વિકસ્યા, કેટલીક પરંપરાઓમાં શિવ અને પૃથ્વીના અનેક સંતાનોમાં ગણાય છે - આ પરિવારમાં ગણેશ, કાર્તિકેય અને સ્વયં અંધકાસુર પણ સામેલ છે. કેટલાક પુરાણોમાં મંગળનું લગ્ન દેવી જ્વાલિની સાથે થયું હોવાનું જણાવાયું છે, જ્યારે અન્યમાં તેમને શિસ્ત અને કર્તવ્યને સમર્પિત સદા-બ્રહ્મચારી કહેવામાં આવ્યા છે - આ દ્વૈત જ્યોતિષમાં તેમની ઉગ્ર સ્વતંત્રતા અને ઘરેલુ જીવનમાં આવતા પડકારોની ખ્યાતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

સ્વરૂપ વર્ણન

મંગળને રક્તવર્ણ, ચતુર્ભુજ દેવતા તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે, જે ત્રિશૂળ, ગદા, કમળ અને ભાલો ધારણ કરે છે, ક્યાંક વરદ અને અભય મુદ્રાઓ પણ દર્શાવાય છે. તેમનું વાહન ઘેટો છે; ઉજ્જૈનનું મંગળનાથ મંદિર (જેને તેમનું જન્મસ્થાન માનવામાં આવે છે) અને ગ્વાલિયરનું મંગળેશ્વર મંદિર તેમના મુખ્ય પૂજા-સ્થળો છે.

જ્યોતિષમાં મંગળ મેષ અને વૃશ્ચિક રાશિના સ્વામી છે, મકરમાં ઉચ્ચ અને કર્કમાં નીચ સ્થિતિમાં હોય છે; તેમનું રત્ન લાલ પરવાળું છે, મંગળવાર તેમને સમર્પિત છે, અને લગ્ન પહેલાં જન્માક્ષરમાં મંગળ દોષની કાળજીપૂર્વક તપાસ કરવામાં આવે છે.